Wanneer gedrag verandert: medicatie, emotie en sociale interactie

Binnen Praktijk Immens krijgen wij regelmatig vragen van cliënten of mensen uit hun omgeving die zich geen raad meer weten met plotselinge stemmingswisselingen en gedragsveranderingen bij een partner, familielid of bekende. Daarbij vragen mensen zich geregeld af of bepaalde gedragsveranderingen passen binnen narcistische dynamieken, omdat zij gedragingen herkennen zoals verhoogde prikkelbaarheid, emotionele afstandelijkheid, defensieve communicatie, slachtoffergedrag of een afname in empathische afstemming.

Hoewel dergelijke gedragingen kunnen passen binnen narcistische patronen, betekent dit zeker niet automatisch dat sprake is van een narcistische persoonlijkheidsstoornis. Gedrag wordt beïnvloed door veel meer factoren, waaronder stress, trauma, chronische pijn, cognitieve belasting, neurologische processen en medicatiegebruik.

Wat ons in de praktijk steeds vaker opvalt, is dat langdurig gebruik van pijnstillers en antidepressiva regelmatig voorkomt binnen deze casuïstiek. Met name oxycodon en paracetamol worden opvallend vaak genoemd. Oxycodon is een opioïde pijnstiller die invloed heeft op hersensystemen die betrokken zijn bij pijnbeleving, stressregulatie, beloning, emotieregulatie en empathische verwerking. Ook rondom paracetamol verschijnen onderzoeken naar mogelijke invloed op empathie en emotionele verwerking.

Daarnaast zien wij bij oudere volwassenen regelmatig dat beginnende vergeetachtigheid of cognitieve achteruitgang leidt tot compensatiegedrag. Mensen proberen onzekerheid of controleverlies te maskeren, reageren defensiever op correcties of ontwikkelen een sterkere behoefte aan controle en bevestiging. Langdurig gebruik van opioïden lijkt dergelijke processen in sommige gevallen te kunnen versterken, mede doordat deze middelen invloed kunnen hebben op concentratie, geheugen, frustratietolerantie en emotionele regulatie.

Gedragsveranderingen zijn vrijwel altijd multifactorieel en vragen om zorgvuldige professionele beoordeling binnen hun bredere context.

Vanuit onze multidisciplinaire achtergrond, waarin gedragsanalyse, psychologie, emotionele intelligentie, epigenetica en orthomoleculaire inzichten samenkomen, kijken wij nadrukkelijk naar de wisselwerking tussen neurochemie, trauma, gezondheid, gedrag en sociale interactie. Juist die samenhang lijkt binnen de reguliere praktijk nog relatief onderbelicht, terwijl daar mogelijk belangrijke verklaringen liggen voor gedragsveranderingen die door de omgeving soms moeilijk te begrijpen zijn.

Over de auteurs

Alice Zeilinga is praktijkhouder van Praktijk Immens en werkzaam vanuit een multidisciplinaire achtergrond in gezondheid, epigenetica en orthomoleculaire therapie. Xavier Y. Zeilinga MSc is eveneens verbonden aan de praktijk en gespecialiseerd in gedragsanalyse, emotionele intelligentie en sociaal-psychologische vraagstukken.

Referenties

Carlyle, M., Rowley, M., Stevens, T., Karl, A. and Morgan, C.J.A. (2020) ‘Impaired empathy and increased anger following social exclusion in non-intoxicated opioid users’, Psychopharmacology, 237(2), pp. 419–430. Available at: PMC

Løseth, G.E., Ellingsen, D.-M. and Leknes, S. (2014) ‘State-dependent μ-opioid modulation of social motivation’, Frontiers in Behavioral Neuroscience, 8, Article 430. Available at: Frontiers

Løseth, G. et al. (2024) ‘Endogenous mu-opioid modulation of social connection in humans: a meta-analysis’, Translational Psychiatry. Available at: Nature

Meier, I.M., van Honk, J., Bos, P.A. and Terburg, D. (2021) ‘A mu-opioid feedback model of human social behavior’, Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 121, pp. 250–258. Available at: ScienceDirect

Mischkowski, D., Crocker, J. and Way, B.M. (2016) ‘From painkiller to empathy killer: Acetaminophen (paracetamol) reduces empathy for pain’, Social Cognitive and Affective Neuroscience, 11(9), pp. 1345–1353. Available at: PMC

Robbins, T., Weigand, S.D., Petersen, R.C., Mielke, M.M., Knopman, D.S., Roberts, R.O. and Geda, Y.E. (2023) ‘Prescription opioid use and longitudinal changes in cognitive function in older adults’, Mayo Clinic Proceedings, 98(9), pp. 1485–1497.